2.5. Φυτοφάρμακα

Τα φυτοφάρμακα είναι τοξικές χημικές ουσίες, οι οποίες εκπέμπονται σκόπιμα στο περιβάλλον με στόχο την εξόντωση ζωντανών οργανισμών (έντομα, ζιζάνια, μύκητες, βακτήρια κ.α.). Οι μηχανισμοί, με τους οποίους τα φυτοφάρμακα ελέγχουν ή σκοτώνουν ορισμένο οργανισμό, είναι διάφοροι, π.χ.: αναστολή βιολογικών διαδικασιών όπως η φωτοσύνθεση, η μίτωση, η δράση των ενζύμων, η αύξηση· διαταραχή της σύνθεσης χρωστικών ουσιών, πρωτεϊνών ή δεσοξυριβονουκλεϊκού οξέος (DNA)· αποσύνθεση της κυτταρικής μεμβράνης ή πρόκληση ανεξέλεγκτης αύξησης. Φυτοφάρμακα χρησιμοποιούνται ακόμη από τις αρχές του ανθρώπινου πολιτισμού. Η πρώτη σκόπιμη χρήση φυτοφαρμάκου έγινε το 2500 Πρ. Χρ. από τους Σουμέριους. Αυτοί χρησιμοποιούσαν ενώσεις του θείου για την εξόντωση εντόμων. Τα φυτοφάρμακα μολύνουν το περιβάλλον κυρίως μέσω του αέρα, του εδάφους, των υδάτων και της άγριας φύσης. Αυτά όχι μόνο σκοτώνουν τα παράσιτα-στόχο, αλλά επηρεάζουν δυσμενώς και πολλούς άλλους οργανισμούς που κατοικούν τον αέρα, το έδαφος και τα ύδατα. Με αυτόν τον τρόπο μειώνουν την βιοποικιλότητα. Πρέπει να προωθείται η ανάπτυξη ασφαλών εναλλακτικών μεθόδων, όπως, για παράδειγμα, σχετικά φθηνότερων βιοφυτοφαρμάκων.

 2.5.1. Εντομοκτόνα

Τα εντομοκτόνα είναι τοξικές χημικές ουσίες που προορίζονται για εκπομπή στο περιβάλλον με σκοπό την εξόντωση εντόμων. Μπορούν επίσης να επηρεάσουν αρνητικά το οικοσύστημα. Εύκολα μολύνουν τον αέρα, το έδαφος και τα ύδατα κατά τον ψεκασμό.

 2.5.2. Ζιζανιοκτόνα

Εφαρμόζονται για την καταστροφή ανεπιθύμητων φυτών – ζιζανίων. Τα περισσότερα προκαλούν τον θάνατο όλων των φυτών που έρχονται σε επαφή μαζί τους, αλλά μερικά έχουν δημιουργηθεί έτσι ώστε να επηρεάζουν ένα συγκεκριμένο είδος. Πασίγνωστο είναι πως η χρήση ζιζανιοκτόνων δημιουργεί ρίσκα για τη βλάστηση γύρω από το συγκεκριμένο αγρό. Τα ζιζανιοκτόνα μολύνουν το περιβάλλον – τον αέρα, το έδαφος και τα ύδατα. Μπορούν να βρεθούν στα υδάτινα οικοσυστήματα μέσω των υπόγειων υδάτων και σε λιγότερο βαθμό – από την άμεση εφαρμογή και τον ψεκασμό τους. Η μικροβιακές κοινότητες στα οικοσυστήματα των γλυκών υδάτων δεν είναι άμεσος στόχος των ζιζανιοκτόνων, αλλά εκτίθενται σε αυτά και μπορούν να επηρεαστούν άμεσα ή έμμεσα από αυτές τις ενώσεις.

 2.5.3. Μυκητοκτόνα

Αυτά προορίζονται για την καταπολέμηση μυκήτων. Η χρήση τους προξενεί μόλυνση του αέρα, των υδάτων και του εδάφους. Τα μυκητοκτόνα εκπέμπονται στο περιβάλλον ως αποτέλεσμα της χρήσης τους στη γεωργία και στα νοσηλευτικά ιδρύματα. Για παράδειγμα, στις περιοχές με εντατική γεωργία οι υδάτινοι πόροι εκτίθενται σε φυτοφάρμακα, τα οποία περιοδικά ανακαλύπτονται στα επιφανειακά ύδατα. Επίσης, ύστερα από χρήση αζολικών μυκητοκτόνων στην ιατρική, αυτά μπορούν να βρεθούν στο περιβάλλον ως αποτέλεσμα άμεσης ή έμμεσης εκπομπής απόβλητων νερών – κάτι που δημιουργεί κινδύνους για οργανισμούς που δεν αποτελούν στόχο της δράσης τους. Τα περισσότερα μυκητοκτόνα όμως εκδηλώνουν σχετικά χαμηλή τοξικότητα προς τα θηλαστικά και - με την εξαίρεση καρβαμάτων όπως benomyl – σχετικά στενό φάσμα της τοξικότητας προς τους υπόγειους και υδρόβιους κατοίκους. Η σημαντικότερη επίδρασή τους στο περιβάλλον είναι η τοξικότητά τους προς τους υπόγειους και υδρόβιους μικροοργανισμούς.

 2.5.4. Βακτηριοκτόνα

Τα βακτηριοκτόνα είναι χημικά προϊόντα που αναστέλλουν την αύξηση των βακτηρίων. Χρησιμοποιούνται για επίχριση και ως αναστολείς της διάβρωσης στις πετρελαιοπηγές και τους συνδετικούς αγωγούς ενδιάμεσης αποθήκευσης στα διυλιστήρια αργού πετρελαίου. Όλο και συχνότερα προστίθενται και στις αντιβακτηριακές επιφάνειες και άλλα προϊόντα με σκοπό την καταστροφή των βακτηρίων και την αναστολή της ανάπτυξής τους. Εφαρμόζονται εντατικά και στην εκτροφή ζώων και την κτηνιατρική για τους σκοπούς της εκτροφής ζώων υψηλής παραγωγικότητας. Άλλη σημαντική εφαρμογή των βακτηριοκτόνων είναι στους πύργους ψύξης με σκοπό την αναστολή της ανάπτυξης ορισμένων βλαβερών βακτηρίων όπως Legionella, τα οποία στην αντίθετη περίπτωση θα εκπέμπονταν στα αερολύματα από τους πύργους.